Зиянды газдар

Жаңа жылға дейін-ақ алаңдағы қызметім бір шалт бұрылыс жасады. Мен өз жүйемді зерттеу үшін құпия кітапханаға үнемі барып жүрдім, бірақ бір күні мені күтпеген жерден штаб бастығының орынбасары, лақап аты «ешкі» майор Тимофеев шақырды. Оның дауысы гуілдегендей біртүрлі еді: «жолдас лейтенант, ертең оттегі зауытының ауысым бастығы болып кезекшілікке түсесіз». Әдеттегідей «бармын» деп жауап бердім — училищеде алған машық білінді, бірақ бәрібір бұл ненің жұмысы екенін қайта сұрадым. Ешкі қай бөлімге бару керегін және себебін айтты. Оттегішілердің бірінде біреу қатты ауырып қалыпты, бақылау-өлшеу аспаптары жөніндегі бір техник екен, оның орнына уақытша баруым керек екен. Мұндай бұйрықтан есеңгіреп, абдырап тұрып, оттегі туралы түк білмейтінімді айтып бірдеңелерді күбірлей бастадым, ал ол кесіп айтты: «ол жерде үйретеді».

Таңертең құрылысшылардың аумағы арқылы, бетон зауытының жанынан өтіп, далада бронепоездарға ұқсайтын, түтін мен ақ бу шығарып, өте шулы жұмыс істеп тұрған әлдебір пойыздар толтырған бірнеше теміржол тармағын көрдім. Бұл пойыздардың негізгі паркі — жолаушылар вагонынан бір жарым есе биік, төрт білікті үлкен жасыл вагондар, саны он шақты. Кәсіби сленгте оларды «пілдер» дейді. Бұл теміржолдағы оттегі мен азот қоймалары бар жылжымалы оттегі зауыты еді. Мені де осы қоймаға жіберді. Сұйық оттегі үлкен цистерна-термостарда сақталады, ал оны тығындап қоюға болмайды, өйткені ол үздіксіз буланып тұрады, сондықтан газға айналып кеткен оттегіні қайтадан сұйық күйге айналдырады. Мұнымен ЖХ кешені, теміржол қоймасы айналысады. Кешеннің құрамына солярка құйылған цистерна-вагон, дизель-вагон, электр станциясы, компрессор-вагон, технологиялық вагон, басқару вагоны және ұзын-сонар «пілдер» тізбегі кіретін.

Аға лейтенант Николай Намис мені вагондарды аралатып, не нәрсенің қалай жұмыс істейтінін түсіндіруге тырысты. Әсері нөл. Технологиялық вагонға жасаған алғашқы қадамдарым-ақ мені есеңгіретіп жіберді, одан кешке дейін арыла алмадым. Басыңның үстінде, оң жағыңда, сол жағыңда, жалпы барлық жерде әлдебір термометрлер мен манометрлер тұрғандай, бәрі жіңішке құбырлар мен сымдарға шырмалған, бәрі дірілдейді, шайқалады, гуілдейді. Аяқ астындағы темір еден дірілдейді, ең жағымсызы — жоғары температураның анық сезілуі, өте жоғары қысым мен оттегіге қанық ауаның білінер-білінбес әсері. Әр вагонда онша жас емес екі-үш сержант бар, Коля олармен құлағына айқайлап сөйлесті. Осы кезде жұмыс күні де аяқталып, майор Соценко бастаған ЖХ офицерлері мотовозға жинала бастады. Жол-жөнекей немқұрайды нұсқау берілді: «процеске араласпа, солдаттардың бәрі маман…» Яғни қолмен ештеңеге тимеу керек! Мен басқару вагонында жалғыз қалдым, ал ол іс жүзінде купелі вагон еді, сондықтан ішім пыса бастады. Вагондарды қорыққанымнан әрі өзімді салмақты көрсету үшін бір-екі рет өте баяу және үнсіз аралап шықтым, артық бірдеңе айтып қоймас үшін, сосын қайтадан құтқарушы купеге кірдім…

Керемет жұлдызды Тюратам түні туып, детандердің¹ және дизель-вагонның бірсарынды гүрсіліне ілесіп ұйықтап кеттім. Түнгі екілер шамасында оянып, қорқынышпен тыныштықты сезіндім. Абсолютті әрі үрейлі тыныштық. Вагоннан атып шықсам — ойбай, кешен үнсіз, барлық вагонда кезекші жасыл шам жанып тұр, ал бүкіл эшелондағы әрбір «пілден» сол керемет түнге жеңіл ысқырықпен бу шығып жатыр! Дәл паровоз түтін құбырынан шыққандай, тек жанға қарай. Осы тоқтаусыз ысқырықтан әбден жаман болып кеттім. Ішім сезді: бірдеңе дұрыс емес. Анықтау керек… Әр вагоннан металл еденде ұйықтап жатқан «мамандарды» таптым. Оларға, оңбағандарға, осылай ұйықтау ыстығырақ емес екен. Ауысымның аға сержанты Щербакты оятсам, ол арсыз неме басын сәл көтеріп қана, бұл технологиялық үзіліс екенін, таңға қарай, басшылық келгенде, бәрін іске қосатынын айтты. Ал ысқырып, атмосфераға «зиянды газдар» ұшып шығады екен. Біраз тынышталып, әлі де ақылды кейіппен купеге қайтып келдім. Отырдым. Таң атқанша күттім, уайымдадым. Дәл солай, офицерлер келерден бір сағат бұрын дизель іске қосылды, компрессор-вагон гүрілдеді, оның артынан технологиялық вагон мен қалғандарының бәрі жұмыс істеп, ысқырық тоқтады…

Жұрт келіп, «зиянды газдар» туралы мазақсыз ғана күліп алды. Сөйтсем, бүкіл ЖХ кешені сақтауға тырысып жүрген сол бағалы оттегі мен азот желге ұшып кетіп жатқан екен! Оны қатты суытпай цистернаға қамай алмайсың. Ал бұл кәдімгі солдаттық салғырттық болып шықты. Бір қызығы, сержантқа реніш те, ашу да пайда болмады. Олар азаматтық өмірден маман ретінде шақырылған, әрі жас жағынан менен үлкен еді…

«Ауысым бастығы» және оның қарамағындағылар. Фотода менен сол жақта, оң қолым жағында тұрған дәу жігіт — сержант Щербак. Оның есімін ұмытып қалғаным өкінішті.

Осылайша мен де үйренісе бастадым. Ауысымнан кейін қонақүйге мұзқаймақ жасауға немесе жай ғана суды салқындатуға бір шелек оттегі не ауа таситынмын. Шелек, әрине, жолда төгіліп қалмас үшін толы болмайтын. Сыртқы түріне қарағанда сұйық ауа кәдімгі су сияқты, тек бетінде жеңіл бу тұрады. Салмағы судан едәуір жеңіл. Оттегі шелекте өзін дәл солай ұстайды, тек сәл көгілдірлеу.

Қонақүйде суға ерітілген бірнеше банка қоюлатылған сүт толтырылған солдаттың арқалық термосы күтіп тұрады. Пайдалы көлемі 10-15 литр. Ең бастысы — араластыруға жеткілікті ұзын ағаш таяқ дайындау. Ауа немесе оттегі құйып, өте жігерлі түрде араластырамыз. Температурасы тиісінше минус 190 және 183. Мұнда ең маңыздысы — ерітіндінің үстіңгі қабаттарының бірінші болып қатып қалуына жол бермеу, сұйықтықты өте аз-аздан құю. Бірақ таяқты қанша тез айналдырсаң да, ол кенеттен әрі ең күтпеген қалпында мұзға қатып қалады. Болды, сеанс аяқталды. Ал ауа немесе оттегі әлі де қаншама көп қалған! Қалғанын термосқа құйсаң, дайындалған тостағандар мен саптыаяқтарды алып бөлмелерге тарай беруге болады. Кино әлі бір сағаттай, тіпті одан да ұзақ болмайды. Ең мұқтаждары мұзға жылы су құйып, ол қатқанша үлгеріп, бір тамшы болса да салқын су іліп алуға тырысады. Бірақ мұз бірден қалыңдай береді де, енді су құятын орын қалмайды. Осылайша квасты да мұздататынбыз. Сұйық газдардың қалдықтарын жәндіктер мен пластмассаларды мұздату тәжірибелеріне пайдаланамыз. Бәрі жеңіл шиқылмен лезде қатып, аса сынғыш әрі морт болып қалады, кесірткелер де соның ішінде. Бірде төгілген оттегіден қатып қалған құмның үстімен жүріп өттім де, аяқ киімдерімнен айырылдым: біреуінің табаны түгелге жуық үгітіліп қалды.

Тұрақты кезекшіліктерден бөлек, «пілдерді» жуу операциясына да тартылдым. Бірақ негізгі жуушы Намиске уақытша ғана орынбасар болдым. Бұл екі себеп бойынша қауіпті операция. Біріншіден, цистернаның ішінде бір жауынгер шүберекпен жұмыс істеп, сырттай тап-таза алюминийді майлы және басқа да шөгінділерден мұқият тазалайды, ал жоғарыдан офицер кезекті канистрдегі спиртті белсенді түрде құйып тұрады. Солдат противогаз киіп, сыртқа шығарылған жалғанған шлангілер арқылы таза ауамен тыныстайды. Осы шлангінің ұшында Коля Намистің өзі отырады деуге болады. Егер сыртқы ауа берілмей қалса да, жауынгер спирт буын жұтып қойса — тұншығуы сөзсіз. Бірақ офицердің одан кем емес маңызды міндеті — спирт құйылған флягалардың люктен сыртқа атылып кетуіне жол бермеу; сәл алаңдаса, олар люктен желпуіш сияқты ұшып шығады. Операцияның екінші қауіптілігі де осында. Жауынгер цистернаға кірерде міндетті түрде бос флягаларды ала кіреді. Ал сыртта, цистернаның қасында, бұл кезде еркін ауысымның біреуі сәтін бағып жүреді.

Белгіленген уақытта ФХЛ-дан (физика-химия зертханасынан) біреу өздерінің арнайы майлықтарымен келеді, бактың ішіне кіріп, мін таға бастайды. Бұл жұмыспен көбіне аға лейтенант Паша Ярандайкинді көретінмін.

Қзыл-Орда облысында қыс қарсыздау, бірақ қатты жел жиі соғады. Температура минус 20-25 градус болғанда, бұл сұмдық. Иркутскідегі қыстарды құт-берекелі кезеңдей еске алатынмын. Онда күн суыған сайын жел де тынады, киім де мүлде басқа. Училищеде қысқа екі жиынтық іш киім беретін: жұқа және жылы. Ал мұнда балық жүні астарлы шинель ғана. Красноярскіде де, Иркутскіде де көрмеген қақаған суық. Арасында әбден жайлы қыс күндері де болатын. Қарлы қыс кездесетін, бірақ сирек әрі ұзаққа созылмайтын. Жеті жылдың ішінде бір ғана қарлы қысты есімде сақтаппын. Сол кезде көрермендермен бірге футбол ойнамақ болдық. Далалық киім киіп, етікпен шықтық. Тығыз қар тізеден келеді. Жанкүйерлердің айқайы астындағы ойын аса қызу өтті. Ойын соңына қарай былғары етіктеріміз әбден жібіп, шүберек сияқты болып қалды.

23-і ақпанға таяғанда, елеулі сатып алуға бел будым — облысымыздың астанасына, «Кзыл-Парижге» барып, «Фестиваль» мен жергілікті арақтың шағын чемоданын сатып алдым. Арақ – қазақ арағы. Пойыз Ордаға төрт сағат жүреді. Ал қабылдағышы үлкен қорапта, оған қоса қашықтан басқару пульті де бар екен. Соған қарамастан, мұның бәрін аман-есен алаңға жеткізіп, бөлмемде шағын кешкі асқа команда жинадым. Ал дастарқан басында пікірлес, адал дос-жолдастар болса, қандай тежегіш туралы сөз болуы мүмкін. Оның үстіне бұл — өзім қызмет еткен алғашқы бөлімдегі алғашқы туған күнім. Есімнен танғанша, «бұзаудың шаттығы» атанған масайтатын күйде жүрдім. Лейтенант — салабон! Неге екені белгісіз, дұрыс ішудің ғылымы бірден меңгерілмей, жылдар өте келді. Ұзақ отырып қалдық, соншалықты таңертең замполит подполковник Федоренко және тағы біреу мені тәрбиелік мақсатпен арнайы іздеп келді. Мас болып ішу жаман екен, деседі, бірақ қонақүйдің ішінде бәстесіп жалаңаш жүгірудің не керегі бар? Сол жылдардың көп жайттары есімде егжей-тегжейлі, ал сол таңертең болған оқиғалардан төсекте отырғаным және мына поптың бірдеңені түсіндіріп жатқаны ғана есімде, ал мен ештеңені ұқпадым, таңертеңнен бастап өткенім жоқ еді. Жақсы кешкі ас болды, бірақ арақ жиіркенішті еді. Жалпы, арақты спиртпен араластыруға болмайды!

*  * *

Көктем келіп, дала көгерді, тіпті дала қызғалдақтары да гүлдеген шығар, есімде жоқ. Олар жыл сайын гүлдей бермейді. Бірақ гүлдеуге кезегі келсе, сүреңсіз сұр-сары-қоңыр дала санаулы күннің ішінде гүл жайнаған ашық қызыл-сары кілемге айналады. Ұзаққа емес, бір-екі аптаға ғана. Мұндай күндері мотовоздың жолаушыларының бәрі дерлік қаладан қолдарына қызғалдақ шоғын ұстап түседі. Гүлдер де дәл сондай тез әрі күтпеген жерден жаппай солып, дала өзінің үйреншікті түсіне қайта енеді. Сәуірде ЖХ-ның осы вагонға тіркелген басқару вагоны — арнайы вагонмен екі сержантты ертіп, Алма-Атаға барамын. Вагонда төрт купе, душ, дәретхана бар, сыртынан жолаушылар вагонына ұқсайды. Оны жүк құрамына тіркеп, жоспарлы жөндеуге Алма-Атаға жол тарттық. Тез жүрмейміз, бірақ жайлы. Алма-Ата өте әдемі қала, бірақ ақша ойламаған жерден тез таусылып қалды, бөлімге жанталаса жеделхат жіберуге тура келді, Вол Амбросович аударым жасап, дереу көмектесті. Ал өмірімдегі алғашқы іссапарда ақша желдей ұшады екен. Мейрамханаға бару керек пе? Адал сержанттарымды дәмді тағаммен сыйлау керек пе? Керек! Оның үстіне бір бойжеткен де өзінен-өзі табыла кетті.

Бұл мүлде ауыртпалықсыз іссапарда алма бақтары гүлдеген қалада бір айға жуық жүріп, үйге қайттым. Осы кезде құрама да бұрынғы Вятка, қазіргі Киров қаласында өтетін Ракеталық әскерлер біріншілігіне дайындала бастады. Кировқа бара жатқан жолда Мәскеуде аялдап, МАИ командасымен жаттықтық. Қандай да бір институттың жатақханасына орналастық. Саша Жмакиннің бұрынғы курстастары бізге орын тауып берді. Жаттығу үшін студенттермен ойнап, Кировқа аттандық. Кировта жаман өнер көрсетпедік, соңғы қатарда қалған жоқпыз. Біздің қақпашымыз Лев Костюкті Ракеталық әскерлер құрамасына алды! Қайтар жол да деңгейінде өтті — «Прагада» сүйегі бар котлетке салқын арақты жақсылап ішіп, жайлы мейрамхана кабинетінде сырамен басып, соншалықты жақсы отырып қалдық, мен сол жерде парадтық кителімді ұмытып кетіппін. Құдайға шүкір, құжаттарым оның ішінде болмады. Кеш ояндым, күндіз болып кеткен екен, арқаммен төменгі сөреде, киінген, аяғымда аяқ киімім бар, бірақ аяқтарым еденде жатқан күйі көз қарықтырар күн сәулесінен ояндым. Мәдениетім көрініп тұр. Бөлімге кительсіз жеттім.

Ташкент. Тюратам құрамасы шабуылдауда. Ортасында Саша Жмакин, оның артында Коля Чернышов, оң жақ шетте Юра Немыкин (біздің соққы берушіміз), фотода сол жақта жүгіріп бара жатқан — мен.

Міне, біз өз үйіміздеміз, өзіміздің 32-алаңымызда. Әскери еңбек күндерін ғажайып радиоқабылдағыш арқылы түнгі музыкалық эфирді тыңдаумен және сирек болса да «ондыққа», негізінен Офицерлер үйіндегі билеуге жасайтын жорықтармен әрлейміз. Ал немен қатынаймыз? Полигондағы ең ыңғайлы әрі сенімді көлік, әрине, мотовоз.

Келесі бет >>

Түсіндірмелер

1. Детандер – сыртқы жұмыс атқару арқылы газды кеңейту есебінен салқындатуға арналған поршеньді немесе турбиналы машина. ЖХ-да поршеньді детандерлер тұрған.

   ↩