Тарау 15 / 29
Көзбояушылық және 14 желтоқсан
1966 жыл басталды. Жаздың басында қалада оғаш нәрселер бола бастады. Пәтерлерді коммуналдық қызметкерлер аралап, әйнек орнатып, тіпті болмашы сызаты бар әйнектерді де ауыстырды. Балкондардың барлық қоршаулары қалың арматураланған әйнекпен қапталды. Қаладағы үйлерді әдемі әрі әртүрлі пастель түстеріне бояды. Барлық жолдарға қуатты шамдары бар биік бетон бағандар орнатылды (Мәскеуде мұндайлар енді-енді пайда бола бастаған еді). Ал қаладағы жолдардың өзі және ең таңғаларлығы, бүкіл полигон бойынша — бұл бір жүз километр ғана емес — тамаша асфальтпен жабылды. Полигон ішіндегі техникалық жолдарға еуропалық үлгідегі нұсқағыш тақтайшалар, жарық шағылыстыратын жабыны бар жол белгілері орнатылды! Міне, сол кезде ғана біз «Байконур» деген нұсқағышты көрдік. Ал оған дейін газеттерде жауды адастыру үшін біздің полигонымызды осы қисынсыз атпен атап жүрген еді. Жолдардың бізге және 43-алаңға бұрылатын қиылысына жақын жерде үлкен алаңды асфальттап, күннен қорғайтын алып қалқан орнатты. ст.Тюра-Тамнан «ондыққа» дейінгі жолдың жартысында жаңа қонатын платформасы бар мүлде жаңа, сүйкімді станция пайда болды. Одан кейін мүлде жұмбақ бірдеңе басталды — полигонның ішкі жолдарымен қандай да бір арнайы, сырттай жолаушылар пойызына ұқсайтын пойызды тұрақты түрде сынақтан өткізе бастады, оған қатарлас жолмен жеті «Чайка» мен жаңа, әдемі «жедел жәрдем» машинасынан тұратын керуен ілесе жүрді. Айта кету керек, полигонның барлық темір жолдары автомобиль жолдарымен қосарланған. Мен бірде осы вагондардың құрылысының кейбір бөлшектеріне назар аудардым. Олардың ең кереметі — тамбурдың есіктері жабылған кезде сыртынан ештеңеге жармасу мүмкін емес, тіпті баспалдақтары да тұтас қақпақпен жабылып қалады.
Бізге, жауынгерлік есептопқа, көк түсті, жақсы тігілген жаңа техникалық киім берді, басымызға берет те қосты! Ал оған дейін бәрі әлдебір қажалып кеткен, 88м желіммен сыланған қара түсті, бір үлкен өлшемді, шалбары қарны шыққан адамға арналып тігілген және сыммен буылған жұмыс киімін киіп жүретін. Ал басымызда, бөлмеден шықсақ, формалық фуражка болуы міндет еді, енді жеңіл берет. Жақсы болды!
Сурет біршама айқындала түсті: терезелері қаланың басты көшелеріне қарайтын пәтерлерді азаматтық киімдегі бөтен ағалар аралап, «жоғары қонақтар» келгенде сыртқа сұқтанбауға кеңес бере бастады. Лена екеуіміз дәл сондай бөлмеде, Центральная көшесінде, кейін Комаров көшесі аталған жерде тұрдық. Ал сол күндері баспасөз КСРО-ға Франция президенті Шарль де Голльдің күтілетін сапары туралы даурыға хабарлап жатты. 25 маусымда сапарға арналып ойластырылған әрі әзірленген нәрсенің бәрі майдай жүрді: оның таңданған көз алдында біздің алаңнан «Космос-122» серігі ұшырылды және 61-алаңнан шахталық базада орналасқан құрлықаралық зымыран ұшырылды. Куәгерлердің айтуынша, француз делегациясы осындай әсерлі демонстрациядан жасырынбай шаттанған. Содан бері бұл жаңа теміржол станциясы бейресми түрде мәңгіге «Деголлевка» аталды, ал бүкіл операцияның ресми кодтық атауы «Пальма» болды.
Фотода солдан оңға қарай: Косыгин, де-Голль, Брежнев, Подгорный отыр.
Кремльдегі қараңғыларға бұл шоу ұнап қалғаны сонша, кейін бірінен соң бірі сапарлар мен соған сәйкес көрсетілімдер басталды. Дем1. елдердің басшылары мен Францияның жаңа президенті келіп тұрды. Соған сәйкес біздің қуатымызды көрсету операциялары «Пальма-2, 3 және 4» деп аталды. Саяси бөлім қызметкерлері мен партиялық тобырдың алтын жұлдызды дәуірі басталды. Олар қанша орденді қырмандап алды! Ал бар салмақты жауынгерлік есептоптардың еңбекқорлары көтерді.
Ал біздің 31-алаңымыз тез өсіп жатты. Ауыр спутниктерге арналған үлкен жанармай құю станциясын, МИККО-ны, «Союз» бағдарламасы бойынша жаңғырықсыз камераны, ит-космонавттарды дайындайтын корпусты, космонавтар үйшігін және оқу орталығын салды. МИККО — ғарыш нысандарын монтаждау-сынау корпусы, 40-құрылыс — ескі МИК-тен төрт есеге жуық үлкен ғимарат. Ұшыру құрылысын жаңғыртты.
11А511У ұшыру құрылғысына орнатылуда
1966 жыл ұшырулар саны бойынша жалпы рекордтық болды. Бөлімнің жеке құрамы сол жылы 29 ұшыруды дайындап, өткізді. Ал СОБИС есептобында ол кезде бар болғаны екі офицер қалды: мен және Валера Махныкин. Бункер мен МИК арасында жүгіріп жүруге тура келді.
66-шы жылдың қараша айының соңында орбитада автоматты түйісуді пысықтау міндеті қойылған жаңа үлгідегі «Союздың» екі тасымалдаушысы мен екі аппараты дайындалды. 28 қарашада алғашқы ұшқышсыз «Союз» (Космос-133) ұшырылды. Менің СОБИС пультім бункердегі негізгі пульттер тізбегінің ең шетінде, теледидарлардың жанында орналасқан, олардың біреуі ұшыру құрылғысы мен нысаны бар бұйымды, ал екіншісі сканерлеу режимінде түсірілетін аппараттың ішкі көрінісін көрсетеді. Мұндайды алғаш рет көрдім: СА (түсіру аппараты) креслосында манекен отырды да, көзін жыпылықтатпастан телекамераға қарап тұрды. Ұшыру сәтті өтті, бірақ аппарат орбитада тұрақтанбады, домалақтап жатты. Соған қарамастан, бас конструктор жаңғыртылған ұшыру құрылғысын сынау үшін екінші «Союзды» да ұшыру туралы шешім қабылдады.
Осы ұшыруға байланысты ТАСС-тың кезекті хабарында оның мүлде сәтті өткені жайдары түрде баяндалды. Жалпы, ТАСС өз халқына көбіне өтірік айтатын немесе шындықты бұрмалайтын. Бірінші ай аппаратының жұмсақ қонуға жасаған он немесе тоғыз талпынысы мүлде сәтсіз болды. Не нысанаға жетпей қалды, не қатты қонды. ТАСС үнемі шіреніп мақтанатын, онымен бірге бүкіл кеңес халқы да шаттанатын. Осы лениндік билік өмір сүріп келген, үміттенемін, өмір сүруін тоқтатқан шығар, сонша уақыт бойы өз халқын алдау астында ұстады. ОК аппаратшылары жартылай шындықты айту керек пе, әлде үндемей қалу керек пе деп ұзақ ойланбағанына сенімдімін. Жарқын ертеңге бастайтын жалпы бағыттың қателеспейтіндігіне қауіпті күмән туғызудың, халықты бүлдірудің не қажеті бар?
14 желтоқсанда ұшыру әрекеті кезінде «В» блогына «тұтандыру» командасы өтпей қалды. Барлық тізбектер бойынша тоқтату берілді, жұрт бункерден шықты, лифттері бар қызмет көрсету фермаларының екеуі де көтерілді де, шамамен 27 минуттан кейін, қызмет көрсету фермаларын түсіру кезінде, халық арасында «Машка» деп аталатын жүйе күтпеген жерден іске қосылды (гироскоптар өшіріліп, соңғы түйіспелерге рамалардан «Апат» сигналы берілгеннен кейін автоматика САС гироскоптарының рамаларының бүктелуіне байланысты). САС2 жүйесі өз міндетіне сай спутниктің түсу және тұрмыстық бөліктерін аспаптық бөліктен жұлып әкетіп, оларды көтеріп, жерасты оттегі зауытының жанына парашютпен түсірді. Бөліну кезінде іске қосылған пироболттар мен САС-тың оқ-дәрілі қозғалтқыштарының алауларынан спутниктің термостаттау жүйесінің салқындатқыш агенті тұтанды. Зымыран тұр, ал оның төбесінде от алауы жанып тұр! (Осы сәтсіз аппаратты ұшыруға мен, Ленаның қуанышына орай, қандай да бір себеппен қатыспадым, бірақ «репортажға» кепіл боламын.) Қысқасы, аппараттың шар-баллондары жарылып, оның ДУ-ының отын бактары, одан кейін «И» блогының бактары — бұл үшінші саты — жарылды, ал содан соң қалғаны да қопарылды. Жарылыстар жұмсақ, бірақ өте қуатты болды. Нәтижесінде құрылыстан түкке жуық қалды. Жұрт Апаттық Құтқару Жүйесін, әрине, Стартты Аннулирлеу Жүйесі деп қайта атады.
Жарылыстар кезінде бар болғаны бір майор — 1-ші басқарманың қозғалтқыш маманы — қаза тапты, ол неге екені белгісіз, бәрі сияқты қашып кетпей, нөлдік белгіден төмен орналасқан бөлмелердің бірінде тығылып қалмақ болды. Ал екінші күні старттан МИК-ке қарай тартылған кабельдік галереядағы өртті бақылау тобының екі сержанты тұншығып өлді.
Алайда ең үлкен зиянды аяз келтірді. Ұшыру әрекеті демалыс қарсаңында болды, күндер өте аязды еді, техникалық құрылыстарда ешкім жоқ. Жарылыстардан барлық терезелер шытынап, жылыту жүйелеріндегі су қатқанда барлық қабаттардағы құбырларды жарып, бірегей жабдықтарды су басты. Залал орасан зор! Осы апатқа байланысты барлық есептоптар мен қызметтерге, ешбір ерекшеліксіз, рапорт жазып, онда залалды 100 пайыз деп көрсету бұйырылды, яғни орындықтарға дейінгі барлық нәрсе. Сол кезде мен орталық пульттің іске қосу кілтін естелік үшін сұрап алып үлгердім. Ұлыма сыйладым.
Бай ел! Казармалардағы табуреткалар да есептен шығарылды. Мүмкін, шаруашылық ауласындағы шошқалар да шығар. Алаңдағы барлық арнайы жұмыстар тоқтады, стартқа әскери құрылысшыларды айдап әкелді, ал бізде армия қызметі, жарғылар, атыс, саптық дайындық басталды, ең бастысы, ксьондздер ордасы жанданып, бірінің артынан бірі саяси сабақтар өте бастады.
Құрылысшылар әуелі бой жазу үшін бункерге кіріп, (брондалған есіктер де құтқармады), пульттерді ойрандап, аспаптарды, жарық массасын және сағаттарды жұлып алып, негізгі зиянды кабель шаруашылығына келтірді. Пульт бөлмесінен стартқа және МИК-ке қарай диаметрі жарты метрден асатын кабельдер шоғы тартылған еді, олар оны темір арамен турап, сол кездегі сәнге айналған сымнан өрілген шалбар белбеулері мен сағат бауларын жасауға жіберді…
Біз, техниктер үшін қызмет, саяси сабақтар, саптық дайындық, жарғылар және т.б. басталды.
Бұл замполиттік шабаш 67-ші жылдың шілдесінің басына дейін жарты жылдан астам созылды. Осы уақытқа қарай Плесецк полигонындағы старттардың бірін бөлшектеп, бізде қайта құрып, жұмысқа дайындап қойды. Қарғыс атқан семинарлар аяқталды!! Ал жалпы менің бөлімімнің старт алаңынан ғарыш аппараттары бар 313 ұшыру және 14 МБР3 ұшыру жасалды, соның ішінде.