Томск-7, Томск-13

1953 жылы біз Томск-7-ге көшіп келдік.¹² Бұл да сол министрлікке қарайтын жабық қала еді.³

Курчатов көшесі

«Чекист» кентіне қоныстанып,⁴ алып лоджиясы бар, өте жылы шлакоблок үйдің екінші қабатына орналастық. Кейін сол лоджияда бильярд пайда болды. Әкем бұл ойынның жөнін жақсы білетін. Бильярд үлкен, сұр шұғамен қапталған. Үстінен екі қалқанмен жабылатын, сонда сол қалқандардың үстінде екі адам ұйықтай алатын. Әкем меңгерген ең басты қасиетті — асықпай, ойланып ойнауды — мен ешқалай бойыма сіңіре алмадым. Бильярд сырттай қарағанда ғана қарапайым «жазық» ойын сияқты көрінеді. Өмірде шарларды шебер домалатуды ешқашан үйрене алмайтын сияқты көрінетін балаларды кездестірдім. Менің де олардан алыс кеткенім шамалы. Бір жылдан кейін әкем маған жиырмасыншы калибрлі шағын бір ұңғылы мылтық, алғашқы мылтығымды сыйлады. Бір жолы қоян аулауға шыққанда, әлдебір ауылдың маңында бір атқанда бірнеше торғайды атып түсірдім. Анам алғашқы олжамнан керемет тағам әзірледі, рас, тушалары микроскоптай ғана еді, бірақ біз оларды салтанатты түрде жеп қойдық. Сол жылдары алғаш рет темекі тартып, шарап ішіп көрдім. Дәлірек айтқанда, біз темекіні тұрақты әрі жиі тартатынбыз, бірақ шылым емес, ал темекінің орнына умаждалған құрғақ қайың жапырағымен шектелетінбіз. Трубкалар өзіміз жасаған емес. Ол кезде бұл темекі құралы әбден қолжетімді бағамен сатылатын. Ал кәдімгі темекі тарту қатты ұнайтын. Біріншіден, «ересектерше», екіншіден — тыйым салынған нәрсе, оның үстіне үдерістің өзі нағыз еркектік көрінетін. Қайың темекісі, әрине, жиіркенішті. Бірақ сонда да тарту керек қой! Менен ажырамайтын достарым Толя Сидельников, Валера Дмитриев және Боря Васильев еді. Сырт келбеттерін айтсам, үшеуі үш түрлі. Толя сүйегі ірі, шашы жирен-сары, өте байыпты әрі ойлы. Валера қара шашты, қоңыр көзді. Екеуі шахматты жақсы ойнайтын. Ал Борька бізден барлық жағынан күрт ерекшеленетін. Дене бітімі, әсіресе қыздікіндей тап-таза ақ терісі, ал беті Гогольдің Чичиковының жүзіне айна-қатесіз ұқсайтын. Толықша келген, жұмсақ, ұқыпты бала еді. Оның ата-анасын нашар білетінмін, сондықтан олар оған біз сияқты балалармен араласуға тыйым салды ма, әлде керісінше, бізге деген әуестігін қолдады ма — айта алмаймын.

Алтыншы сыныпта өз тобымызбен көлемі 07 литрлік әлдебір портвейннің тұтас бір бөтелкесін іштік. Үйдің шатырында іштік. Үйлерімізге тарап, тыныш қана ұйықтап қалдық. Ал таңертең жанжал мен тергеу басталды… Борькаға түнде жаман болып, ол «жарып қойды». Тентектік жасайтынбыз. Қараңғы түсе сала, топ болып «тықылдатқыш» орнатуға баратынбыз. Оның құрамына кеңсе түйреуіші, картоп және жіп орамы кіретін. Жіп байланған түйреуіш терезе жақтауына қағылады, одан жарты метр төмен жіпке картоп байланады да, жіптің қалған бүкіл ұзындығы бұталарға немесе шарбақтың сыртына тартылады. Мұнда ең бастысы — асықпау, иықпен ұрмай, ақырын әрі үзіліс жасап тықылдату… Кейде қабаттағы қарама-қарсы екі есікті мықты арқанмен байлап қойып, әркімнің есігін қоңыраулата соғатынбыз… Бірақ ең қызық әрі тыйым салынған әуестік — оталдырғыштар жасап, олардан оқ ату еді. Бұл балалар арасында кең тараған, тік бұрыштап майыстырылған, іші сіріңке күкілімен толтырылған түтікшеден, резеңкеден және қисық шегеден жасалған қарабайыр бақылдақ емес, әлдеқайда күрделі құрылым болатын. Уақыт өте келе тапаншаларымызды көне дуэльдік тапаншаларға ұқсатып жасай бастадық. Рас, ұңғылары мыс түтіктерден жасалатын, ал зақым келтіретін оқтың қашықтығы 30 метрден аспайтын. Бірақ гүрсілі мен түтіні нағыз мылтықтікіндей еді. Дәрі дегені түтінді болатын. Бикфорд бауы бар бомбашалармен де өте көп тәжірибе жасадық. Винтовка гильзасын дәрімен толтырып, ішіне енгізілген бикфорд бауының бір бөлігін қысқашпен қысып бекітесің, тұтанатын ұшының қиғаш кесіндісі дұрыс жасалған, бес сантиметрдей болады. Суда да анық іске қосылатын. Дәрі мәселесі болған жоқ, көпшілігінің әкелері аңшы еді.

Жігіттермен жарылыс істерімен айналысатын жартастың етегіне, батпақтың шетіне кейде, дұрысы тұрақты түрде, «қызыл погондылар» — жас овчаркаларын үйретуге әкелген солдаттар — келетін. Карабиннен атуға уәде бергені үшін бақытты бала арнайы қалың сырып тігілген шалбарды, сондай бір бушлатты киіп алып, қаша жөнелетін! Екі-үш овчарка ұзын қарғыбауларымен қатты үріп, соңынан жүгіретін. Алғашқы рет өте қорқынышты болды. Аяқта қарапайым аяқ киім ғана, яғни жалаң аяқ деуге болады. Ал солдаттар иттерге айтақтап, тоқтамауымды, ең бастысы, иттерге айқайламауымды әрі қажетсіз болғандықтан ыстықта шешіп алған мақта күртемен қорғанбауымды талап ететін. Қашқынның мінез-құлқы міндетті түрде қорқақ болуы керек. Иттер, әсіресе жас иттер, «қылмыскердің» мұндай қарсылығынан тосылып, отыра қалатын, бұл, әрине, педагогикаға мүлде сай емес. Жас болғаны рас, бірақ тұмсықтары мен азулары әлдеқашан әжептәуір болатын. Егер шеңберге алып алса — ал олар мұны жасауға ұмтылып тұратын — айқайлап жібермеуге және қорғану үшін осы мақта күртемен еріксіз сермелмеуге шыдау өте қиын… Бірақ міне, иттер ақыры шаршады. Енді оларды атылған оқтың дыбысына үйрету кезеңі басталады. Қолыңызда шын патрондармен оқталған нағыз әскери қару. Бах, бах, бах! Қайтарымы қандай қатты!

Музыка мектебіне мені аптасына екі рет Томскіге апаратын (әкемде қызметтік «Москвич» пайда болған еді). Қалалық музыка мектебі музыкалық училищемен бір ғимаратта орналасқан, шамасы, бөлме жетіспеген болуы керек: әртүрлі қуыс-қалтарыстарда, баспалдақ астында, дәретханада, кез келген жерде және флейтадан бастап контрабасқа дейінгі барлық аспапта тәуліктің кез келген уақытында, бәлкім түнде де, студенттер жаттығатын. Олар өздерін ұмытып, бар ынтасымен, ал менің ынтамен салыстырғанда, жай ғана фанаттық берілуімен айналысатын. Ғимаратта үздіксіз какофония тұратын, одан қашып құтылу мүмкін емес еді, бәрі оған үйреніп кеткен. Бірақ маған кедергі болатын. Менде, сөйтсем, абсолюттік есту қабілеті бар екен: естіген әр нотаны автоматты түрде әрі айқын анықтайтынмын. Мұғалімдер мұны тез байқап, музыкалық диктант сабақтарында бүкіл әуенді таныстыру үшін бір рет ойнағаннан кейін-ақ мені сыныптан шығарып жіберетін, өйткені сыныптастарым дереу менен көшіріп алуға тырысатын. Анам бұл қабілетімді білгенде, менің керемет музыкалық болашағыма одан сайын сенімді болды, бірақ бекер еді. Мен қулыққа салып, аспапты да, мұғалімдерді де қинап, сабаққа дайындалмай келетінмін. Бұл менің табиғи шақыруым емес еді, есту қабілеті де лайықты адамға бұйырмаған.

Егер бос уақытым түссе (мұғалім ауырып қалғанда), осы көне қаланың орталығын міндетті түрде аралайтынмын. Дәріханаға жиі кіріп, қара түсті барқыттың үстіне қойылған жасанды көздерге міндетті түрде телміріп қарайтынмын. Олар алып қораптың ішінде қатар-қатар жататын, саны елудей, кем емес, түсі мен өлшемі әртүрлі. Негізі ақ фарфордан жасалған. Бәрі шынайы көздерге таңғаларлықтай ұқсайтын, сол қарашықтарға шексіз қарай бергің келетін, оларда әлдебір тартым күш бар еді. Бұдан кейін мұндайды еш жерде, ешқашан көрген емеспін.

Томск мемлекеттік университеті

Томск мемлекеттік университеті және Новособорная алаңындағы «Томск студенттеріне» арналған ескерткіш.

Қыста әлдебір зат сатып алу үшін колхоз базарына баратынбыз. Қызғылт түсті қоян тушаларына толы шаналар есімде, ондай шаналар үнемі көп болатын. Ауыл тұрғындары сүтті мұздатылған, көлемі бір литрлік тостағандарға ұқсайтын үлкен қаптармен әкелетін. Түрлі-түрлі мұздатылған балық та мол еді. Балықты атап өткен соң, Томск балаларының негізгі әуестіктерінің бірі, әрине, балық аулау туралы да айту керек. Егер мені пионер лагеріне жібермесе, мені көбіне өзеннен табуға болатын. Томь өзенімен пароходтар жүретін, бірақ винттілері сирек, негізінен ескек дөңгелекті кемелер болатын, олар ағаш қалақтарымен суды шалпылдатып жүзіп өтетін. Солардың бірінің «Сыктывкар» деген атауы есімде қалыпты. Бұл сөздің ішінде әлдебір күрделі әрі әдепсіз нәрсе бардай көрінетін. Біздің өзенге шығатын жеріміздің маңында бөренелерге арналған үлкен ескі арна, ал биік жағалауда алып ағаш биржасы орналасқан еді. Расында, барлық ағаш биржалары еш ерекшеліксіз үнемі циклоптық көлемде болатын. Бұл ұзындығы мен ені жүздеген метрге, ал биіктігі он, тіпті одан да көп метрге жететін шексіз бөрене штабельдері еді.

Ол кезде ағашты тасымалдау тек салдармен немесе молмен, яғни өздігінен ағызу арқылы жүзеге асырылатын. Ең жабайы тәсіл. Бұл бөренелерді қажет жерлерде жіңішке салдардан ұзын тізбек етіп құрастырылған бондармен ұстап қалатын. Әр сал төрт-бес жақсы бөренеден тұратын, олар қапсырмалармен мықтап бекітілетін. Осы байламның бір ұшы жағаға бекітіліп, екінші ұшы өзеннің орта тұсына жақын жерде мықтап зәкірленетін. Мұндай байламның ұзындығы жүздеген метр болуы мүмкін. Өзен ағысымен еркін жүзіп келе жатқан бөренелер осы заплоттарға үлкен алаң болып жиналатын. Біз осы бондардан балық аулап, шомылатынбыз. Суда кешіп жүріп, көптеген жақсы шабақ ұстайтынбыз. Оларды тазаламай, отқа көлбеу сұғып қойылған таяққа тігінен іліп қуыратынбыз. Дәмді-ақ! Балықты құртқа, шыбынға немесе шегірткеге ұстайтынбыз. Құрттарды мойыл тоғайынан қазып алатынбыз, ол жерде құрт өте көп, бірақ маса одан да көп еді. Масадан чехословакиялық «Репудин» майымен қорғанатынбыз. Глицеринге ұқсайтын, өткір иісті сұйықтық. Оны әскери адамдардан, күзетшілерден алып жүретінбіз. Радикалды құрал еді. Ал жергілікті томдықтар, балықшылар, ежелден шыбын-шіркейден қорғану үшін беті мен қолын балықтың шырышымен майлайтын.

Ата-анамыздың рұқсатымен салда төрт күндік жорыққа шықтық. Әрине, қыздарсыз. Сал былай жасалатын. Жүзіп жүріп, ұнаған бөренені таңдайсың, жағаға сүйреп әкелесің, қапсырмамен бекітіп, үстін тақтаймен қаптайсың. Жарты күнде құрастырып біттік. Әлдебір нәрсеге арналған трап та жасадық. Масадан қорғайтын май, қазан, қармақ және азық-түлік жинадық. Негізінен ата-аналарымыз бізге консервіленген ет пен қоюлатылған сүтті тықпалап берді. Төрт күннің бәрінде күн ыстық болды. Іс жүзінде тоқтаусыз шомылдық. Оның үстіне көбіне жол үстінде, терең жерде шомылатынбыз. Жағаға тоқтағанда тамақ пісірумен ешкімнің айналысқысы келмеді. Консервілерді ашып, нанды турап, ең күрделі дегенде қарақат жапырағымен суды қайнататынбыз. Күніне екі реттен артық тамақтанбағандықтан, біраз жүдеп, әлсіреп қалдық, оның үстіне ыстық та күшімізді сорып жатты. Кейде тұздылау бірдеңе жеп алсақ қой деп армандадық. Алысқа жүзе алмадық, өйткені қайтарда жаяу жүру керек еді. Қайтар жол өте ауыр болды, негізінен ыстықтан: желінбеген консервілерді сүйредік, оның үстіне ЖЭО жақтан ағып шыққан әлдебір арнадан ойланбастан шикі су ішіп қойдық. Ол жылы суды ішкенде әлдебір түсініксіз дәмі бар еді. Бірақ шөлдегеніміз сонша, бәрібір іше бердік.

Томь

Әкеммен бірнеше рет Самуський және Моряковский ескі арналарында балық аулауға катермен шықтық. Катер әскери еді, «қырқыншыдағыдай». Бірақ пулеметі жоқ. Тағы да жаңа пәтеріміздегі, енді Томск-13-тегі, ал бұл сол ортақ аймақтың ішінде еді, көршіміз балықшы әрі аңшы генерал-майор Шемина болып шықты. Оның өте жас әрі көз тартарлық әйелі Валентина бар еді. Ал өзі түскі ас кезінде жұдырықтай үлкен сарымсақтың бір басын жеп алатын да, оны ешқашан тазаламай, қабығын жай ғана түкіріп тастайтын.

Міне, оның қызметтік катерімен біз жорықтарға шығатынбыз. Кемеде емес, әрдайым бір адамдардың — бұрынғы майдангерлердің — қонақжай үйінде қонатынбыз. Өте тату отбасы болса керек. Үй иесі, майдангер, жаяу әскер капитаны, майданнан оң көзінсіз оралған, ал оң қолында қызыл түсті ілмекке немесе тұмсыққа ұқсайтын, іс жүзінде бүгілмейтін екі саусағы қалған еді. Әкесі оның сүйікті мылтығына оң иығы мен сол көзіне лайықтап қисық дүмді шебер жасап берген.

Сібірдің байырғы тұрғындары — чалдандардың тұрмысымен таныстым. Олар балықпен күн көретін: тек шортан ұстап, оны көктерек қабығында пештің түтініне ыстап, Томскіге базарға алып баратын. Балықты қайық-долблёнкалардан, жергілікті атауы облыс болатын қайықтардан ұстайтын. Бұл бір адамдық байдарканың ағаш көшірмесі еді. Дәлірек айтқанда, керісінше, байдарка облыстың көшірмесіне айналған. Оған жаңадан отырған адамның орнығып отыруы мүмкін емес, балық аулау былай тұрсын. Ал чалдан облыста құйып қойғандай отыратын да, шортандарды сүйреп шығарып, арнайы қайың шоқпарымен бастарынан ұрып, тыныштандыратын. Тек толастамайтын гуіл ғана өзек үстінде тұратын. Томьда балық қандай көп еді! Шеминаның қызық жүргізушісі бар еді, ол ординарец те болатын. Жаңа ұсталған ұсақ балықтарды, ортаңғы саусақтан кем емес шабақтарды, қабыршағын суда сәл сүртіп алған соң тірідей, шайнамай әрі ішек-қарнын жармай жұтатын! Балықты құйрығынан ұстап, басын шалқайтып, аузын кең ашып тұрған аузына абайлап түсіретін.

Бізде алғашқы теледидар 54 немесе 55 жылы пайда болды, әкем оны Мәскеуге кезекті іссапарынан әкелді. Ол «Темп» болатын. Әрине, қара-ақ түсті, бірақ экраны едәуір үлкен, шамасы, дәптер парағындай немесе сәл кішірек еді. КСРО-да, Сібірде теледидардан алғашқы тұрақты, шын мәніндегі хабарларды әлдебір Томск жоғары оқу орны жүзеге асырды. Политехникалық институт болса керек. Оның сигналын біз де ұстайтынбыз. Алдымен үлкен бөлмедегі сым антеннамен, көп ұзамай сыртқы діңгектегі дюралюминий дипольмен қабылдадық. Қабылдағышты қонақ бөлменің бұрышына қоюға тура келді, сонда хабарды бөлмеде өздері әкелген орындықтар мен табуреттерге тығыз жайғасқандар ғана емес, дәлізде отырғандар мен тұрғандар да көре алатын. Бір сеансқа үйдің жартысы жиналатын. Алғашқы кезде тек фильмдер көрсетілетін, міндетті түрде жаңа фильмдер, олардың ішінде «олжалық» фильмдер де бар еді. Күн сайын кешке үзіліссіз екі фильм көрсетілетін де, басқа ештеңе болмайтын. Баптау үшін заставка ретінде Кремль жұлдызының бейнесін беретін.

Қызығы, әкем екеуміз бөлмедегі сым антеннамен бірге ұстап алған алғашқы сигнал «Александр Попов» фильмі болды. Бәлкім, бұл өмірлік кәсібімді таңдауыма әсер еткен шығар. Бірақ теледидар қабылдағыш ретінде қабылданбады. Ол бәрін өзі көрсетіп тұрғандай көрінетін. Кедергілер пайда болғанда немесе бейне жоғалғанда да Томскідегі хабар таратушы орталық абстрактілі ұғым болып қала беретін. Кейін студиядан берілетін хабарлар басталды. Бірде өте ұзақ концерт көрсетті, онда өте оғаш әрі ұзақ Александр Вертинский өнер көрсетті. Ол рояль жанында смокинг киіп тұрып, кейде ән айтуына бір қолымен әдеттен тыс жұмсақ дирижерлік қимылдар жасап көмектесетін. Михаил Александровичтің концерті де есімде. Бұл бельканто еді! (КСРО-да Михаил Давидовичтің жазбалары бар 70 пластинка шығарылып, олардың жалпы таралымы 2 миллион болған). Телестудияда өте ыстық еді, софиттер қатты қыздыратын, ал қонақтар орамалдарын қолдарынан тастамай, нотаны үзбестен терлерін сүртетін. Кейін сол жылдардағы видикондарға нысанды аса күшті жарықтандыру қажет болғанын білдім.

Сол жылдары осы күнге дейін суымаған кітап оқуға деген құштарлық та пайда болды. Әкем фотосурет өнеріне әуестенді. Алтыншы сыныптан бастап реактивтерді өлшеуден бастап, сурет басып шығаруға дейін бәрін өзім жасайтынмын. «Изопанхром» сияқты толық сенсибилизацияланған пленкалар пайда болғанға дейін қызыл жарықта өңдеуге болатын «изоорто» және «ортохроммен» жақсы-ақ жұмыс істедік. Әкем екеуміз түсті фотосуретте де өзімізді сынап көрдік. Кейбір реактивтердің улы болғаны, жапсырмаларында елеулі ескертулер жазылғаны есімде. Әуе үлгілері үйірмесіне және лобзикпен ойып кесу үйірмесіне қатыстым, кезіккеннің бәрін тоқтаусыз оқитынмын. Музыкамен немесе оқумен айналысуға мұнда қай уақыт болсын?

Әр жаз сайын, шамасы бір реттен, лагерьге баратынмын. Лагерьде спорттық және ойын-сауық түрлері көп еді, бірақ жалпы алғанда, Оралдағы «Акакульге» қарағанда қызығырақ емес, кейде тіпті көңілсіз болатын. Бірде маған көзілдірік таққан денелі бір жігіт келіп: скрипкада ойнауды үйретші!? — деді. Сөйтсем, мені жергілікті көркемөнерпаздар үйірмесінің өнер көрсетуі кезінде тыңдапты, сол жерде мені бірдеңе ойнауға көндірген еді. «Виртуоз» Олег Пуговкиннің ойынына таңғалғаны көрініп тұр, әлдебір себеппен елітіп кетіп, осындай түкке тұрмайтын кәсіпті үйренуге бел буған. Лагерьде ол пионер жетекшісі болып қосымша жұмыс істейтін, менен кем дегенде бес жас үлкен еді. Әлде ол маған сондай кәрі көрінді ме екен: өте ірі, көзілдірікті, қозғалысы нық, әрі мүлде именбестен темекі тартатын. Ата-анасы әлдебір чекист шенділер болып шықты да, оны шектен тыс дербес етіп тәрбиелеген. Соншалық, әлсін-әлсін алып сандықта қабат-қабат жиналған жаймалардың, мата кесінділерінің астынан әкесі мен шешесіне тиесілі, НКВД офицерлерінің аты жазылған екі браунингті шығаратын. Далаға алып шықпайтынбыз, бірақ қолымызда айналдырып көріп, шүріппесін басып, қиялдағы жауларға құштарлықпен «көздейтінбіз». Әсіресе мен.

Оның бөлмесіндегі үстелдің үстінде үнемі бір қап темекі мен гильзалар салынған қорап жататын, олар темекімен толтырылмаған бос папирос дайындамалары еді. Сондай-ақ темекі толтыратын машинасы болатын: темекі жиналатын үлкен науаға поршені бар штуцер жалғанған, сол поршеньге гильза кигізілетін. Ал мен бұл кезге қарай темекіні біржола қойғанмын, Олег те оған рұқсат етпейтін.

Қысқасы, күн сайын дерлік, қанша сағат не минуттан екенін енді есіме түсіре алмаймын, мен оған «сабақ бере» бастадым. Осындай ынта мен ұқыптылық маған да бұйырса ғой! Неге екенін білмеймін, қай деңгейге дейін жеткеніміз есімде жоқ, бірақ іс өте баяу әрі үмітсіз ілгеріледі. Мен бұл әурешіліктен оның қашан жалығатынын күте бердім. Ал өзім музыка мектебінде жауаптырақ айналыса бастадым. Ақыры өзіме ойнау ұнай бастады, әсіресе Вивальди мен Акколаидың концерттерін. Олардың күрделі аккордтарын жиырма жыл бойы есімде сақтаппын, қазір скрипканы қолға алсам, жадым бәрін қайтаратын сияқты. Жоқ, әрине. Олегтің мен туралы шығарған балладасының басталуы есімде: «Музыкалкада, музыкалкада фальш тұр, бұл Петенька скрипкада шыңғырып тұр…» Одан әрі менің мамандық пәні мұғалімім Замыцкий сұмдық фальшқа шыдамай, басымнан ұратыны баяндалатын. Айтпақшы, баллададағы кейбір нәрсе мұңды шындыққа сәйкес келетін, мен өте жалқау әрі ұқыпсыз едім. Күн сайын төрт сағаттан жаттығу керек болатын. Ал мен сабақтың алдында 15 минут қана ойнайтынмын. Бірақ Замыцкийдің көңілі тоқ болып, көңіл күйі жақсы болғанда, ол әлдебір жерден үстіне қалыңдығы жарты сантиметрдей ірімшік тілімі қойылған үлкен ақ нанның бір бөлігін шығаратын. Өте қалың еді. Оны асықпай тістеп жеп, әр тістегеннен кейін міндетті түрде рояльдің пернелерінің үстіне қоятын.

Томскідегі музыка мектебінде алғаш рет үлкен құрамды симфониялық оркестрде ойнадым. Құрамды деп аталатыны — аспаптардың жартысы музыкалық училищенікі еді. Өте байыпты жас музыканттардың ұжымына қатысып, өзімнің қарапайым үлесіммен күрделі шығарма тудырғанымызды сезіну ғажап еді. Бірақ оркестрдегі жаңадан келген адамды таныстыратын ең алғашқы «шығарма» — «до — ре — ми — до — ре — до» деген қайырмасы бар тамаша әуен. Соңғы «ре» мен «до» басқа ноталардың бәрінен екі есе ұзақ айтылады. Музыкант осы фраза арқылы келіспейтінін немесе наразылығын білдіреді. Өмірдің кез келген жағдайына жарайды. Егер қолында аспабы болмаса, ноталарды сольфеджиодағыдай айтып шығады. Ал бұл қарапайым әуеннің тура мағынасы мынадай: «до-ро-ғай-то-ваа-рищ, да-бар-шы-ға-наа-х..» Бірақ қайырмасы ешқашан қолданылмайды. Музыкалық мансабымда қайталанғанын бір рет те естіген емеспін.

Келесі тарау >>

Түсіндірмелер

1. Қаланың бастапқы атаулары бірнешеу болған, солардың ең әуезділерінің бірі — Берёзки кенті. 1954 жылы жабық қалаға Северск атауы берілді, алайда кейін құпиялылық мақсатында құжаттарда оны Томск-7 деп атай бастады.

   Халық арасында қаланы жай ғана «Почтовый» деп атайтын — комбинат құрылысы «Почтовый ящик № 5» деген атаумен жүргізілгендіктен.

   Комбинатты салу үшін ішкі істер министрінің бұйрығымен түзету-еңбек лагерлері ұйымдастырылды. Тұтқындар тек өнеркәсіп нысандарында ғана жұмыс істемей, олардың еңбегі тұрғын үйлер мен қалалық инфрақұрылым нысандарын салуға да пайдаланылды. Жабық қала мен комбинат құрылысында шамамен 20 мың тұтқын жұмыс істеді.

   ↩

2. 1955. 28 маусым. Томск-7 қаласындағы Сібір химия комбинаты қару-жарақ уранының алғашқы партиясын шығарды.

   ↩

3. 1955. 20 қараша. СХК-да алғашқы өнеркәсіптік И-1 реакторы іске қосылды.

   Сібір химия комбинатында барлығы 5 реактор жұмыс істеді.

   ↩

4. Болашақ қала орналасатын жерде 1933 жылы «Чекист» жастар еңбек коммунасы құрылды (кейіннен — КСРО НКВД-сының Сиблаг УИТЛиК № 1 түзету-еңбек колониясы), ол қала құрылысын алғаш бастаушылар тұрған кентке өз атауын берді. Бұл аудан бүгін де сол атауды иеленеді.

   ↩